Wat is de eikenprocessierups? 

De eikenprocessierups (Thaumatopoea processionea Linnaeus (1758)) is een behaarde rups die in de maanden mei, juni en juli op eikenbomen voorkomt. De rupsen gaan groepsgewijs, in processie, op zoek naar voedsel in de vorm van eikenbladen. 

Waar leeft de eikenprocessierups? 

De eikenprocessierups komt oorspronkelijk uit Zuid- en Midden-Europa. De rups heeft zich, vermoedelijk door de klimaatsverandering, tegenwoordig ook in Nederland gevestigd. Zoals de naam al aangeeft leeft hij vooral op gezonde eikenbomen (voornamelijk de zomereik), die het beste gedijen op zandgrond. Maar je kunt de rups ook aantreffen op andere boomsoorten zoals de beuk, berk en Amerikaanse vogelkers. Vooral in warme en droge voorjaren gedijt de rups goed. 

Hoe is de eikenprocessierups te herkennen? 

De rupsen leven in groepen bijeen en maken op de stammen of dikkere takken grote nesten. Dit gebeurt vooral aan de zonnige zuidkant van de eikenbomen. De nesten bestaan uit een dicht spinsel van vervellingshuidjes, met (brand)haren en uitwerpselen. Vanuit hun nesten gaan de rupsen 's nachts in processie op zoek naar voedsel: de eikenbladeren. Zichtbaar gevolg zijn kaalgevreten eikenbomen. 

In welke stadia komt de eikenprocessierups voor? 

De eikenprocessierups is de larve van de nachtvlinder die haar eitjes in de maand augustus in de toppen van de eikenbomen legt. De eitjes overwinteren daar. Eind april of begin mei komen de rupsen uit de eitjes. Dan ondergaan de rupsen een vijftal vervellingen, waarna ze in juli volgroeid zijn. Vervolgens verpoppen de rupsen zich in juli tot vlinder. Van eind juli tot eind augustus vliegen de vlinders uit (5 tot 20 km verder), ondertussen zetten de vrouwtjesvlinders hun eitjes af, waaruit volgend voorjaar weer jonge rupsen komen. 

Wanneer verschijnen de brandharen? 

Het venijn van de eikenprocessierups schuilt in de aanwezigheid van de vele microscopisch kleine brandharen op de rups, die in de maanden april/mei vanaf het derde larvale stadium naast de normale beharing verschijnen en die een actief verdedigingsmechanisme voor de soort vormen. 

Hoeveel brandharen heeft een rups? 

Een volgroeide rups heeft 700.000 tot 1 miljoen brandharen. 

Hoe groot zijn de brandharen van de rupsen? 

De brandharen zijn ongeveer 2 tot 3 millimeter lang. 

Hoe zien de brandharen er uit? 

De brandharen hebben een pijlvorm met weerhaakjes, die gemakkelijk de oppervlakkige lagen van de huid, ogen en bovenste luchtwegen kunnen binnendringen. 

Kunnen de eitjes overleven? 

Wanneer de eitjes in augustus hoog in de boom afgezet worden door de nachtvlinder worden ze bedekt met een bruine kitlaag vermengd met haren van het achterlijf. Op deze wijze zijn ze goed gecamoufleerd en nauwelijks van de schors te onderscheiden. Hoe zachter de winter vervolgens is, des te groter de kans dat de eitjes de winterperiode overleven en er in het voorjaar rupsen te voorschijn komen. 

Waar leven de rupsen van? 

Ongeveer gelijktijdig met het uitlopen van de eikenbladeren komen de rupsen te voorschijn. Deze eikenbladeren zijn hun belangrijkste en enigste voedingsbron. Bij een gebrek aan voedsel kan het voorkomen dat ze hun voedsel zoeken bij andere boomsoorten zoals de berk, beuk en Amerikaanse vogelkers. 

Hebben de rupsen natuurlijke vijanden? 

In het algemeen worden de rupsen tot dusverre niet in hun bestaan of overleven bedreigd. De natuurlijke vijanden van de rupsen, sluipwespen en -vliegen, kunnen zich onvoldoende ontwikkelen. Ook de grote poppenrover, een keversoort, die leeft van de verpopte larven, is in Nederland zeldzaam. 

Zijn er speciale gebieden aan te geven waar de eikenprocessierups zit? 

Met name in gebieden binnen en buiten de bebouwde kom is de rups in grote getallen aanwezig. Hij wordt vooral gesignaleerd in zomereiken langs lanen in steden en dorpen, erfbeplantingen op campings en op landgoederen in bosrijke omgeving. In bosgebieden zelf wordt de rups ook waargenomen, maar hier lijkt er een biologisch evenwicht te bestaan met zijn natuurlijke vijanden (de sluipwesp, sluipvlieg en de poppenrover). Hierdoor leidt de eikenprocessierups in bosgebieden nauwelijks tot problemen. 

Is de eikenprocessierups gevaarlijk voor mensen? 

Vanaf het derde vervellingstadium (half mei en begin juni) ontwikkelen de rupsen naast de normale witte haren ook de karakteristieke brandharen. Deze brandharen zijn een actief verdedigingsmechanisme van de rups. Het zijn juist deze brandharen die gezondheidsrisico's voor mensen met zich mee kunnen brengen. Wanneer contact met deze brandharen optreedt kunnen gezondheidsklachten als jeuk, huiduitslag, irritatie aan de ogen of aan luchtwegen ontstaan. 

Hoe kan iemand in contact komen met de brandharen? 

De brandharen worden bij een ongewenste aanraking actief "afgeschoten" door de rups. Tevens kunnen de haren vanuit de nesten passief met de wind worden meegevoerd of door trillingen van verkeer vrijkomen en verder verspreid worden. Ook eenmaal met brandharen besmette kleren of een tent kan een bron van overdracht van deze haren naar mensen zijn. 

In welke maanden verschijnen de brandharen van de eikenprocessierups en wanneer leveren ze overlast en hinder op voor de mens? 

Wanneer de rupsen volgroeien, in de periode van half mei tot eind juni, ontwikkelen ze brandharen. Deze brandharen zijn over het gehele lijf aanwezig. De vrijkomende brandharen kunnen tot overlast in de directe omgeving leiden. In de maanden juni, juli en augustus kunnen de brandharen uit de nesten veel ongemak opleveren voor de mens. 

Hoe lang blijven de brandharen actief? 

Proefondervindelijk is gebleken dat de brandharen na 6 tot 8 jaar nog steeds hun karakteristieke vorm en activiteit hebben behouden. Op plaatsen waar dus in voorafgaande jaren processierupsen aanwezig waren en waar deze nu niet meer voorkomen, kunnen de brandharen echter nog geruime tijd voor ongemak zorgen. 

Welke gezondheidsklachten kunnen de brandharen veroorzaken? 

Na direct contact met de brandharen kan binnen 8 uur een rode pijnlijke huiduitslag met hevig jeuk ontstaan, die zich kenmerkt door bultjes, pukkeltjes of met vochtgevulde blaasjes die kunnen gaan ontsteken. Vaak ontstaan deze reacties op de onbedekte huid, maar door versleping met bijvoorbeeld zweet kan dit ook plaatsvinden op de bedekte huid. Als er brandharen in de ogen terechtkomen, kunnen zij binnen 1 tot 4 uur een heftige reactie geven van het oogbindvlies en/of hoornvlies met zwelling, roodheid en jeuk en in sommige gevallen met ontstekingen. Na inademing kunnen brandharen ook irritatie of ontsteking geven van het slijmvlies van de bovenste luchtwegen (neus, keel en bovenste gedeelte luchtpijp). De klachten lijken op een neusverkoudheid. Tevens kunnen mensen ook klagen over pijn in de keel en eventuele slikstoornissen, in sommige gevallen is er spraken van kortademigheid. Daarnaast kunnen er zich algemene klachten voordoen, zoals braken, duizeligheid, koorts, algehele malaise. Tenslotte zijn er een aantal indirecte gevolgen merkbaar, zoals vermindering van het woon- of recreatiegenot; mensen kunnen namelijk beperkt worden in hun bewegingsvrijheid. 

Zijn er risicogroepen aan te geven? 

Er zijn geen duidelijke risicogroepen aan te geven. De reactie als gevolg van contact met de brandharen kan van persoon tot persoon vari